KOMENTARZ DO USTAWY z dnia 22 maja 2003 r.o pośrednictwie ubezpieczeniowym
wtorek, 08 lipca 2003 16:52
Sejm po wielu miesiącach prac legislacyjnych uchwalił 22 maja br. pakiet ustaw ubezpieczeniowych. Jedną z uchwalonych ustaw jest ustawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym.

Pośrednictwo ubezpieczeniowe jest związane nierozłącznie z nowoczesną organizacją ubezpieczeń gospodarczych opartą na zasadach rynkowych. Funkcją pośrednictwa ubezpieczeniowego jest nie tylko zdobywanie przez zakłady ubezpieczeń większej liczby ubezpieczonych, ale także zapewnienie potencjalnym ubezpieczającym lepszej wiedzy na temat funkcjonowania rynku ubezpieczeniowego. Taka wiedza przyczynia się z kolei do umasowienia ubezpieczeń i stałego podnoszenia świadomości ubezpieczeniowej społeczeństwa. Pośrednictwo ubezpieczeniowe nie jest działalnością ubezpieczeniową, choć wykazuje z tą działalnością liczne związki funkcjonalne.

Z powyższych względów istniejąca obecnie regulacja pośrednictwa ubezpieczeniowego w ustawie o działalności ubezpieczeniowej z dnia 28 lipca 1990 r. (tekst jednolity DzU z 1996 r. nr 11, poz. 62 ze zm.) jest niewłaściwym rozwiązaniem z punktu widzenia techniki legislacyjnej. W ustawie tej działalność pośredników ubezpieczeniowych oparta jest na zasadzie licencji organu nadzoru, co w odniesieniu do agentów jest rozwiązaniem prawnym bardzo kontrowersyjnym.

W aktualnym stanie prawnym brak jest także centralnego rejestru agentów ubezpieczeniowych, a w gestii zakładów ubezpieczeń pozostawiona jest kwestia prowadzenia odpowiednich list agentów, co przyczynia się do braku przejrzystości w tym zakresie oraz występującej w niektórych przypadkach dezorientacji w tym zakresie po stronie ubezpieczających.

Powyższy stan prawny jest też niezgodny z wymogami przepisów Unii Europejskiej dotyczących pośredników ubezpieczeniowych. Odnośnie do tej kwestii należy zauważyć, iż całość obowiązujących uregulowań prawnych pośrednictwa ubezpieczeniowego jest niedostosowana do standardów Unii Europejskiej, a zwłaszcza nieaktualnej już Dyrektywy Rady Europy z 13.12.1976 r. nr 77/92/EWG w sprawie środków ułatwiających efektywną realizację swobodnego prowadzenia działalności i swobody świadczenia usług w odniesieniu do działalności agentów i maklerów ubezpieczeniowych oraz zalecenia Komisji Europejskiej z 18.12.1991 r. odnośnie do pośredników ubezpieczeniowych.

Wymieniona wyżej Dyrektywa Unii Europejskiej została zastąpiona Dyrektywą z dnia 30.09.2002 r. nr 2002/92/WE o pośrednictwie ubezpieczeniowym. Zgodnie z treścią tej Dyrektywy w ciągu dwóch lat od daty jej opublikowania w Dzienniku Unii Europejskiej (co nastąpiło 15.01.2003 r.) państwa członkowskie są zobowiązane do dostosowania ustawodawstwa krajowego do uregulowań prawnych zawartych w tej Dyrektywie.

Niestety, należy stwierdzić z ubolewaniem, że uchwalona 22 maja 2003 r. ustawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym nie w całości zawiera przepisy dostosowane do postanowień wskazanej Dyrektywy, co powoduje, że uchwalona ustawa będzie musiała podlegać nowelizacji i to w ciągu najbliższego półtora roku.

Powracając jednak do przyczyn uchwalenia ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym, należy podkreślić, iż uchwalenie tej ustawy było wręcz konieczne z uwagi na potrzebę kompleksowego i nowoczesnego uregulowania pośrednictwa ubezpieczeniowego zbliżonego do standardów prawa europejskiego.

Rozdział I ustawy zawiera przepisy ogólne o pośrednictwie ubezpieczeniowym, których celem jest sprecyzowanie istoty pośrednictwa ubezpieczeniowego, zasad jego podejmowania i prowadzenia, zakresu podmiotowego i przedmiotowego, ograniczeń, a także relacji rozwiązań prawnych ustawy w stosunku do regulacji innych ustaw, takich jak Kodeks cywilny, Kodeks morski, ustawy o działalności gospodarczej i ustawy o działalności ubezpieczeniowej. Wymieniony rozdział I uchwalonej ustawy jest niezbędny z uwagi na potrzebę stworzenia jakby części ogólnej prawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym, wprowadzającej ogólne pojęcia i definicję (np. ogólna definicja pośrednictwa ubezpieczeniowego).

Przepisy zawarte w rozdziale I art. 1–6 odnoszą się do wszystkich form pośrednictwa ubezpieczeniowego unormowanych w kolejnych rozdziałach. Taki układ legislacyjny treści ustawy pozwala na odwoływanie się przy unormowaniach szczegółowych do części ogólnej ustawy (np. w zakresie definicji agenta lub brokera) bez powtarzania wspólnych i ogólnych rozwiązań prawnych.

Poniżej kolejno zostaną omówione poszczególne unormowania prawne zawarte w ustawie.

Ustawa pod pojęciem pośrednictwa ubezpieczeniowego nakazuje rozumieć wykonywanie przez pośrednika za wynagrodzeniem czynności faktycznych lub prawnych związanych z zawieraniem lub wykonywaniem umów ubezpieczenia.

Powyższa definicja pośrednictwa jako zespołu czynności faktycznych i prawnych związanych z zawieraniem i wykonywaniem umów ubezpieczenia jest definicją bardzo szeroką, obejmującą praktycznie trudną do skatalogowania liczbę i rodzaj wymienionych czynności. Jest to definicja szersza, jeśli chodzi o jej zakres, niż definicja pośrednictwa ubezpieczeniowego przyjęta przez Dyrektywę nr 2002/92/WE z 30.09.2002 r.

Definicja zawarta w Dyrektywie określa pośrednictwo ubezpieczeniowe jako czynności związane z prezentacją, informowaniem, składaniem ofert lub wykonywaniem prac przygotowawczych do zawarcia umowy, lub zawarcia umowy ubezpieczenia, bądź udział w administrowaniu i wykonywaniu takich umów, w szczególności w przypadku wydarzenia się szkody.

Porównując obie z wymienionych definicji, należy zauważyć, iż różnią się one w istotny sposób. Różnice mogą mieć poważne znaczenie, jeśli weźmiemy pod uwagę, że unormowania ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym muszą być dostosowane do rozwiązań przyjętych w Dyrektywie i to w terminie do 15.01.2005 r.

Podstawowa różnica polega na tym, że definicja pośrednictwa ubezpieczeniowego sformułowana w Dyrektywie przyjmuje, iż czynności faktyczne lub prawne składające się na pośrednictwo ubezpieczeniowe mogą być zarówno odpłatne, jak też nieodpłatne. Wykonywanie czynności pośrednictwa ubezpieczeniowego nieodpłatnie nie zmienia istoty tych czynności.

Gdyby określone czynności faktyczne lub prawne dokonane przez agenta ubezpieczeniowego, a związane z zawarciem lub wykonaniem umowy ubezpieczenia oceniać na podstawie ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym, to czynności wykonane nieodpłatnie nie są czynnościami pośrednictwa ubezpieczeniowego.

Według treści Dyrektywy, takie czynności są czynnościami pośrednictwa ubezpieczeniowego, tylko że osoba je wykonująca nie ma statusu pośrednika ubezpieczeniowego. Przykładowo, jeżeli agent ubezpieczeniowy działający na podstawie ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym zawrze umowę ubezpieczenia z ubezpieczającym i czynność ta będzie nieodpłatna, to taka czynność faktyczna i prawna nie będzie czynnością pośrednictwa ubezpieczeniowego. Ponieważ zaś ustawa określa zasady wykonywania pośrednictwa ubezpieczeniowego (art. 1), to do wymienionej w podanym przykładzie czynności agenta (nieodpłatne zawarcie umowy ubezpieczenia) w ogóle nie będą miały zastosowania przepisy ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym z wszelkimi tego faktu konsekwencjami wynikającymi z innych ustaw, takich jak ustawa o działalności gospodarczej czy ustawy podatkowe.

W omawianym zakresie definicja pośrednictwa ubezpieczeniowego przyjęta w Dyrektywie jest szersza niż w ustawie. W innych jednak zakresach przedmiotowych jest ona węższa. Zawiera bowiem pewien katalog czynności faktycznych i prawnych, które mogą być uznane za czynności pośrednictwa ubezpieczeniowego. Generalnie są to czynności, które można podzielić na dwie grupy:
1) czynności przygotowawcze do zawarcia umowy ubezpieczenia i związane z zawarciem tej umowy,
2) czynności związane z administrowaniem i wykonywaniem zawartej umowy ubezpieczenia.

Pierwsza grupa czynności to czynności ściśle wymienione w Dyrektywie i tylko one mogą być kwalifikowane jako czynności pośrednictwa ubezpieczeniowego.

Są to czynności polegające na:
– prezentacji produktu ubezpieczeniowego,
– informacji o produkcie ubezpieczeniowym lub możliwości zawarcia umowy ubezpieczenia,
– składaniu ofert zawarcia umowy,
– wykonywaniu prac przygotowawczych do zawarcia umowy,
– samym zawarciu umowy.
Jest to katalog czynności, których dokonanie powoduje uznanie ich za czynności pośrednictwa ubezpieczeniowego.

Jak wynika z powyższego zestawienia, w katalogu tym nie mieści się wiele innych czynności mogących mieć bezpośredni lub pośredni związek z zawarciem umowy ubezpieczenia. Przykładowo powyższa definicja nie przewiduje kwalifikowania jako czynności pośrednictwa ubezpieczeniowego czynności polegających na reklamie produktu ubezpieczeniowego. Istnieje bowiem zasadnicza różnica z punktu widzenia prawnego pomiędzy informacją a reklamą.

Druga grupa czynności pośrednictwa ubezpieczeniowego w rozumieniu unormowań Dyrektywy jest skonstruowana na zasadzie odwrotności.

Czynności związane z administrowaniem i wykonywaniem umów ubezpieczenia nie stanowią zamkniętego katalogu czynności w powyższym zakresie.

Definicja obejmuje wszelkie tego typu czynności, postanawiając, iż są to czynności mające w szczególności związek z nastąpieniem szkody objętej ubezpieczeniem.

Wydaje się, iż polski ustawodawca miał świadomość, że przyjęta w ustawie definicja pośrednictwa ubezpieczeniowego, w art. 2 ust. 1 ustawy, jest szersza w odniesieniu do czynności, jakie mają być uznane za pośrednictwo ubezpieczeniowe, w stosunku do definicji tych czynności przyjętych w Dyrektywie. Dowodem tej świadomości ustawodawczej jest treść art. 4 pkt. 1 i 2 ustawy, który dokonuje podziału czynności pośrednictwa ubezpieczeniowego na czynności agencyjne i czynności brokerskie (przepisy Dyrektywy w ogóle nie dokonują rozróżnienia wymienionych pojęć). Abstrahując jednak chwilowo od wymienionego podziału, należy zauważyć, iż z treści art. 4 ust. 1 ustawy wynika, że agent ubezpieczeniowy, działając jako pośrednik ubezpieczeniowy, wykonuje czynności polegające na:
– pozyskiwaniu klientów,
– wykonywaniu czynności przygotowawczych zmierzających do zawierania umów ubezpieczenia,
– zawieraniu umów ubezpieczenia,
– uczestniczeniu w administrowaniu i wykonywaniu umów ubezpieczenia, w tym także w fazie odszkodowawczej,
– organizowaniu i nadzorowaniu czynności agencyjnych.

Jak wynika z powyższego wyliczenia, katalog czynności agencyjnych jest prawie w całości katalogiem czynności uznanych za pośrednictwo ubezpieczeniowe przez Dyrektywę nr 2002/92/WE. Jest to jednak katalog zamknięty z uwagi na użyty zwrot „polegające na”.

W związku z taką konstrukcja prawną powstają zasadnicze pytania:
– Jak kształtuje się wzajemna relacja treści art. 4 pkt. 1 i art. 2 ust. 1 ustawy?
– Czy tylko czynności agencyjne wymienione w art. 4 pkt. 1 są czynnościami pośrednictwa ubezpieczeniowego (z pominięciem oczywiście w tym miejscu czynności brokerskich)?
– Czy inne czynności wykonane przez pośrednika ubezpieczeniowego w osobie agenta ubezpieczeniowego, a związane z zawarciem umowy ubezpieczenia nie są czynnościami pośrednictwa ubezpieczeniowego?

Przepis art. 4 pkt. 2 ustawy, zawężający katalog czynności agenta ubezpieczeniowego dla potrzeb określenia „czynności agencyjnych”, nie jest przepisem lex specjalis do art. 2 ust. 1 ustawy, albowiem oba wymienione przepisy mieszczą się w części przepisów ogólnych ustawy.

A zatem, moim zdaniem, jeżeli pośrednik ubezpieczeniowy agent dokona innych czynności związanych z zawarciem lub wykonaniem umowy ubezpieczenia, niebędących czynnościami agencyjnymi, to wykonuje on w dalszym ciągu czynności pośrednictwa ubezpieczeniowego, chyba że czynności te nie są odpłatne, nie mieszcząc się w kwocie ustalonego wynagrodzenia. Pośrednictwo ubezpieczeniowe jest wykonywane wyłącznie przez agentów ubezpieczeniowych lub brokerów ubezpieczeniowych, z tym że pośrednictwo ubezpieczeniowe w zakresie reasekuracji jest wykonywane wyłącznie przez brokerów ubezpieczeniowych posiadających zezwolenie na wykonywanie działalności brokerskiej w zakresie reasekuracji.

Przepisy ustawy, a więc także przepisy dotyczące pośrednictwa ubezpieczeniowego, nie mają zastosowania do działalności agentów i maklerów morskich, wymienionych w ustawie z dnia 18 września 2001 r. – Kodeks morski, w zakresie pośrednictwa w zawieraniu lub wykonywaniu umów związanych z ubezpieczeniami morskimi.

Dyrektywa UE nr 2002/92/WE nie wprowadza rozróżnienia pośredników ubezpieczeniowych na agentów i brokerów ubezpieczeniowych, ale wprowadza dodatkową kategorię pośredników, a mianowicie zależnych pośredników ubezpieczeniowych.

Wymieniona kategoria pośredników ubezpieczeniowych obejmuję każdą osobę prowadząca działalność pośrednictwa ubezpieczeniowego dla lub w imieniu jednego albo więcej zakładów ubezpieczeniowych w przypadkach, gdy oferowane produkty ubezpieczeniowe nie są wzajemnie wobec siebie konkurencyjne.

Zależny pośrednik ubezpieczeniowy nie ma prawa inkasowania składek ubezpieczeniowych ani kwot z tytułu ubezpieczenia przeznaczonych dla ubezpieczającego.

Za działania zależnego pośrednika ubezpieczeniowego pełną odpowiedzialność ponoszą te zakłady ubezpieczeń, których produkty są przedmiotem czynności zależnego pośrednika ubezpieczeniowego.

Zgodnie z podziałem na dwie grupy pośredników ubezpieczeniowych – agentów i brokerów – ustawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym postanawia, że pośrednik ubezpieczeniowy zwany agentem wykonuje czynności agencyjne w imieniu lub na rzecz zakładu ubezpieczeń, polegające na:
– pozyskiwaniu klientów,
– wykonywaniu czynności przygotowawczych zmierzających do zawierania umów ubezpieczenia,
– zawieraniu umów ubezpieczenia,
– uczestniczeniu w administrowaniu i wykonywaniu umów ubezpieczenia, w tym także w sprawach związanych z odszkodowaniem,
– organizowaniu i nadzorowaniu czynności agencyjnych.

Cały zespół wymienionych czynności ustawa określa jako działalność agencyjną w ramach działalności pośrednictwa ubezpieczeniowego.

Przepis art. 5 ustawy przesądza charakter działalności wykonywanej przez agenta ubezpieczeniowego, kwalifikując ją jako działalność gospodarczą w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 19 listopada 1999 r. – Prawo działalności gospodarczej (DzU nr 101, poz. 1178 z póź. zm.).

Jednocześnie ustawodawca postanowił w art. 6 ustawy, że pozyskiwanie klientów dla zakładu ubezpieczeń przez jego pracowników nie jest wykonywaniem działalności pośrednictwa ubezpieczeniowego.

Wskazany przepis postanawia, że zawieranie lub wykonywanie umów ubezpieczenia przez członka zarządu zakładu ubezpieczeń, prokurenta zakładu ubezpieczeń albo przez osobę będącą pracownikiem zakładu ubezpieczeń, w imieniu i na rzecz tego zakładu nie jest pośrednictwem ani wykonywaniem czynności agencyjnych.

W rzeczywistości przepis ten dotyczy kategorii osób zwanych akwizytorami, którzy są pracownikami ubezpieczyciela, a nie osobami trzecimi w stosunku do niego.

Czynności wykonywane przez te osoby mieszczą się zazwyczaj w zakresie obowiązków lub powinności pracowniczych, a umocowanie tych osób do działania w imieniu zakładu ubezpieczeń, a także skutki prawne ich działań są określone przez przepisy prawa pracy, a nie przepisy dotyczące umowy agencyjnej zawarte w Kodeksie cywilnym.

Przepis ten dotyczy także osób będących członkami organu zarządzającego zakładu ubezpieczeń lub jego prokurentami, których wprawdzie może wiązać inny stosunek prawny z zakładem ubezpieczeń, ale na pewno nie umowa agencyjna.

Przepisy rozdziału 2 ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym zawierają uregulowania prawne dotyczące pośredników ubezpieczeniowych w osobach agentów ubezpieczeniowych. Zgodnie z art. 7 ustawy, agentem ubezpieczeniowym jest przedsiębiorca wykonujący usługową działalność gospodarczą w zakresie działalności agencyjnej na podstawie umowy agencyjnej zawartej z zakładem ubezpieczeń i wpisany do rejestru agentów ubezpieczeniowych.

Powyższe unormowanie określenia agenta ubezpieczeniowego oznacza, że:
– agent ubezpieczeniowy jest przedsiębiorcą w rozumieniu ustawy Prawo działalności gospodarczej, a konkretnie art. 2 ust. 2 tej ustawy, który stwierdza, że przedsiębiorcą w rozumieniu ustawy jest osoba fizyczna, osoba prawna oraz niemająca osobowości prawnej spółka prawa handlowego, która zawodowo, we własnym imieniu podejmuje i wykonuje działalność gospodarczą, o której mowa w ust. 1 art. ustawy,
– agent ubezpieczeniowy wykonuje działalność gospodarczą w rozumieniu art. 2 ust. 1 Prawa o działalności gospodarczej, który to przepis stwierdza, że działalnością gospodarczą w rozumieniu ustawy jest zarobkowa działalność wytwórcza, handlowa, budowlana, usługowa oraz pozyskiwanie, rozpoznawanie i eksploatacja zasobów naturalnych, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły. Agent wykonuje usługową działalność gospodarczą w zakresie usług pośrednictwa ubezpieczeniowego, co wynika z treści art. 5 ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym,
– agent ubezpieczeniowy wykonuje działalność gospodarczą w zakresie usług pośrednictwa ubezpieczeniowego na podstawie umowy agencyjnej zawartej z zakładem ubezpieczeń, a unormowanej w art. 758–764 Kodeksu cywilnego,
– zgodnie z art. 758 §1 Kodeksu cywilnego przez umowę agencyjną przyjmujący zlecenie (agent) zobowiązuje się w zakresie działalności swego przedsiębiorstwa do stałego pośredniczenia, za wynagrodzeniem, przy zawieraniu z klientami umów na rzecz dającego zlecenie przedsiębiorcy albo do zawierania ich w jego imieniu,
– agent wykonujący działalność gospodarczą na podstawie umowy agencyjnej zawartej z zakładem ubezpieczeń w zakresie usług pośrednictwa ubezpieczeniowego musi być wpisany do rejestru agentów ubezpieczeniowych.

W związku z powyższym unormowaniem pojęcia agenta ubezpieczeniowego należy zauważyć, że:
1. O tym, że agent ubezpieczeniowy jest przedsiębiorcą, przesądza nie tylko ustawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym (art. 7), lecz także przepis art. 758 §1 k.c. Przy czym przepis ten nie zawęża pojęcia agenta ubezpieczeniowego tylko do osoby fizycznej, w związku z czym agentem ubezpieczeniowym może być każdy podmiot posiadający formę organizacyjną dopuszczalną przez prawo i posiadający zdolność prawną (niekoniecznie osobowość prawną), to znaczy zdolność do zaciągania zobowiązań i nabywania uprawnień, w tym zdolność do zawarcia umowy agencyjnej.
2. Pośrednictwo ubezpieczeniowe jest usługową działalnością gospodarczą, która może być wykonywana przez podmioty (przedsiębiorców) posługujące się przy wykonywaniu poszczególnych czynności agencyjnych osobami fizycznymi spełniającymi wymogi określone ustawą.

Należy odróżniać działalność agencyjną od czynności agencyjnych.

Przedsiębiorcą jest pośrednik jako osoba prowadząca określony rodzaj działalności gospodarczej, a nie osoba faktycznie wykonująca poszczególne czynności, zwane czynnościami agencyjnymi, która to osoba może być zatrudniona u pośrednika ubezpieczeniowego (agenta) na podstawie umowy o pracę lub innej umowy z wyłączeniem umowy agencyjnej, czego zakazuje art. 12 ust. 4 ustawy.

W związku ze wskazanymi wyżej unormowaniami powstaje pytanie:

Czy w związku z treścią art. 7 ustawy agenci nieposiadający zawartej umowy agencyjnej z zakładem ubezpieczeń stracą z dniem wejścia w życie ustawy, to jest z 1 stycznia 2004 r., status agenta ubezpieczeniowego?

Przepis przejściowy art. 51 ust. 1 ustawy postanawia, że zakład ubezpieczeń jest obowiązany, w terminie 60 dni od dnia wejścia w życie ustawy, zgłosić do rejestru agentów ubezpieczeniowych wszystkie podmioty, z którymi ma zawarte umowy agencyjne. Przepis ustępu 2 postanawia natomiast, że:

„2. Osoba fizyczna, która na podstawie dotychczasowych przepisów posiada zezwolenie na wykonywanie czynności agenta ubezpieczeniowego, zostaje wpisana do rejestru agentów ubezpieczeniowych określonego w art. 40, jeżeli wykonuje czynności agencyjne w dniu wejścia w życie ustawy”.

Analiza treści wymienionych przepisów prowadzi do następujących wniosków:
1. W terminie 60 dni od dnia wejścia w życie ustawy, to jest 1 stycznia 2004 r., zakład ubezpieczeń obligatoryjnie zgłosi do rejestru agentów ubezpieczeniowych wszystkie podmioty (zarówno osoby fizyczne, jak i osoby prawne), z którymi ma zawarte umowy agencyjne. Zgodnie z art. 758 §1 k.c., umowa agencyjna może być zawarta przez zakład ubezpieczeń tylko z agentem, który w zakresie działalności swego przedsiębiorstwa zobowiązuje się do usług pośrednictwa ubezpieczeniowego związanego z zawieraniem umów ubezpieczenia.

Tak więc zarówno osoby fizyczne, jak i osoby prawne muszą być przedsiębiorcami, aby zostały wpisane do rejestru agentów na wniosek zakładu ubezpieczeń, po wejściu w życie ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym.

W przypadku agentów będących osobami prawnymi osoby te nie muszą w dniu wejścia w życie ustawy wykonywać działalności gospodarczej w zakresie pośrednictwa ubezpieczeniowego, w ramach której to działalności dokonują czynności agencyjnych samodzielnie lub za pośrednictwem zatrudnionych w tym celu osób fizycznych. Wystarczającym warunkiem wpisu tych osób do rejestru agentów jest posiadanie przez wymienione osoby zawartej umowy lub umów agencyjnych z zakładem ubezpieczeń.

W przypadku osób fizycznych warunek zawarcia umowy agencyjnej nie jest wystarczającym warunkiem zgłoszenia wniosku o wpisanie takiej osoby do rejestru agentów.

Jeżeli osoba fizyczna na dzień wejścia w życie ustawy ma zawartą umowę agencyjną, a mogła ją zawrzeć tylko jako przedsiębiorca (czyli osoba prowadząca działalność gospodarczą w zakresie pośrednictwa ubezpieczeniowego w oparciu o wpis do ewidencji działalności gospodarczej jako osoba fizyczna lub wspólnik spółki cywilnej), wówczas wniosek o wpis takiej osoby do rejestru agentów jest obligatoryjny w terminie 60 dni od dnia wejścia w życie ustawy.

Jeżeli jednak osoba fizyczna, będąca według dotychczasowych przepisów ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej (art. 37e) agentem ubezpieczeniowym, nie ma zawartej umowy agencyjnej z zakładem ubezpieczeń, to w takim przypadku zostanie wpisana do rejestru agentów ubezpieczeniowych, jeżeli wykonuje czynności agencyjne w dniu wejścia w życie ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym.

Należy pamiętać, że zgodnie z art. 37e ustawy o działalności ubezpieczeniowej agentem ubezpieczeniowym w rozumieniu tej ustawy jest osoba fizyczna, osoba prawna lub przedsiębiorca nieposiadający osobowości prawnej, upoważniony przez zakład ubezpieczeń do stałego zawierania umów ubezpieczenia w imieniu i na rzecz tego zakładu lub pośredniczenia przy zawieraniu umów.

Upoważnienie do zawierania umów, o jakim mowa powyżej, nie musi wynikać z zawartej przez agenta umowy agencyjnej, lecz może także wynikać z zawarcia w tym zakresie umów innego rodzaju lub wynikać z innego stosunku prawnego łączącego agenta z zakładem ubezpieczeń.

Pewien problem może powstać w związku z trudnością wykładni pojęcia „wykonywanie czynności agencyjnych” w dniu wejścia w życie ustawy, zawartego w art. 51 ust. 2 ustawy. Powyższy przepis nie precyzuje, czy pod pojęciem „czynności agencyjnych” należy przyjmować czynności agencyjne w rozumieniu ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym, czy ustawy o działalności ubezpieczeniowej. Jest to, moim zdaniem, bardzo istotna luka w prawie. Ustawa o działalności ubezpieczeniowej nie zawiera definicji pojęcia „czynności agencyjnych”.

Z przepisu art. 37e ust. 3 wynika, że organ nadzoru, na wniosek zakładu ubezpieczeń lub zainteresowanego, wydaje zezwolenie na wykonywanie czynności agenta po spełnieniu przez osobę fizyczną warunków wymienionych we wskazanym przepisie.

Czynności agenta mieszczą się w pojęciu działalności agencyjnej, która z kolei jest jedną z dwóch rodzajów usług pośrednictwa ubezpieczeniowego. Pośrednictwo ubezpieczeniowe natomiast, zgodnie z art. 37d ust. 2 wskazanej ustawy, polega na wykonywaniu czynności faktycznych lub prawnych związanych z zawarciem umowy ubezpieczenia lub reasekuracji.

Wykonywanie czynności faktycznych lub prawnych związanych z zawarciem umowy ubezpieczenia lub reasekuracji, jako czynności agenta ubezpieczeniowego (czynności agencyjnych), stanowiących przejaw działalności agencyjnej, jest zakresowo węższe od katalogu tych czynności, określonego w art. 4 pkt. 1 ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym. W pojęciu czynności agencyjnych (działalności agencyjnej), w rozumieniu ustawy o działalności ubezpieczeniowej, nie mieszczą się przykładowo takie czynności agencyjne, jak pozyskiwanie klientów czy uczestnictwo w administrowaniu umowami ubezpieczenia, które to czynności są czynnościami agencyjnymi w rozumieniu tego pojęcia zastosowanym przez ustawę o pośrednictwie ubezpieczeniowym.

Ponieważ art. 51 ust. 2 ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym postanawia o wykonywaniu przez osobę fizyczną czynności agencyjnych, w dniu wejścia w życie ustawy, to poprzez użyty zwrot należy rozumieć wykonywanie czynności agencyjnych w oparciu o stan prawny istniejący w dniu wejścia w życie ustawy.

Chodzi zatem o wykonywanie przez osobę fizyczną czynności agenta ubezpieczeniowego w rozumieniu ustawy o działalności ubezpieczeniowej, czyli czynności związanych z zawarciem lub wykonaniem umowy ubezpieczenia lub reasekuracji.

Czynności wyżej wymienione mogą być wykonywane nie tylko w ramach zawartej przez osobę fizyczną umowy agencyjnej z zakładem ubezpieczeń, lecz także, zgodnie z art. 37 ust. 1, w oparciu o inny rodzaj umowy, która stwarza podstawę do wykonywania tych czynności, w imieniu i na rzecz zakładu ubezpieczeń.

Ponieważ upoważnienie do zawierania umów ubezpieczenia lub reasekuracji w oparciu o umowę zawartą z zakładem ubezpieczeń (niekoniecznie agencyjną) może być wydane tylko agentowi ubezpieczeniowemu, a agentem ubezpieczeniowym, jako osoba fizyczna, może być tylko przedsiębiorca (art. 37e ust. 4 ustawy o działalności ubezpieczeniowej), to należy stwierdzić, iż prawidłowa wykładnia treści art. 51 ust. 2 ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym powinna być następująca:

Osoba fizyczna może być wpisana do rejestru agentów ubezpieczeniowych w dniu wejścia w życie ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym, jeżeli jest agentem w rozumieniu ustawy o działalności ubezpieczeniowej i prowadzi jako przedsiębiorca działalność agencyjną oraz wykonuje w ramach tej działalności czynności faktyczne i prawne związane z zawieraniem lub wykonywaniem umów ubezpieczenia lub reasekuracji, przy czym może wykonywać te czynności nie tylko w oparciu o umowę agencyjną, lecz także o inny rodzaj umowy, zawartej z zakładem ubezpieczeń, która zawiera upoważnienie do wykonywania tego typu czynności w imieniu i na rzecz zakładu ubezpieczeń.

Wydaje się faktem bezspornym, że osoba fizyczna uprawniona do uzyskania wpisu do rejestru agentów, w dniu wejścia w życie ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym, musi na wymieniony dzień wykonywać czynności faktyczne i prawne związane z działalnością agencyjną, czyli czynności faktyczne i prawne polegające na zawieraniu lub wykonywaniu umów ubezpieczeniowych lub reasekuracyjnych.

Moim zdaniem, że przepis art. 51 ust. 2 jest wadliwie skonstruowany, gdyż nie określa, według jakich przepisów – dotychczasowych czy nowych – mają być wykonywane czynności agencyjne, stanowiące jeden z warunków wpisu osoby fizycznej do rejestru agentów. Należy bowiem zauważyć, że jeżeli te czynności agencyjne, w dniu wejścia w życie ustawy, mają być wykonywane według dotychczasowych przepisów o działalności ubezpieczeniowej, to mogłyby one być wykonywane w oparciu nie tylko o umowę agencyjną. To zaś dawałoby prawo określonej osobie fizyczne do uzyskania wpisu do rejestru agentów.

Sam wpis do rejestru agentów nie czyni jednak z wpisanej osoby agenta, gdyż agentem w rozumieniu ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowy jest przedsiębiorca (w tym przypadku osoba fizyczna), wykonujący działalność agencyjną na podstawie umowy agencyjnej zawartej z zakładem ubezpieczeń. Powstaje więc w odniesieniu do osób fizycznych niemających zawartej umowy agencyjnej z zakładem ubezpieczeń (lecz inny rodzaj umowy), na dzień wejścia w życie ustawy, paradoksalna sytuacja polegająca na tym, iż osoby te mogą wprawdzie być wpisane do rejestru agentów na podstawie art. 51 ust. 2 ustawy, lecz nie będą agentami, gdyż nie będą posiadać umowy agencyjnej, która zgodnie z art. 7 ustawy jest jedną z dwu przesłanek warunkujących status agenta.
Wymieniona osoba fizyczna, mając przesłanki do uzyskania wpisu do rejestru agentów i będąc wpisana do tego rejestru, aby w dalszym ciągu być agentem, powinna zawrzeć, po dniu wejścia w życie ustawy, umowę agencyjną z jakimkolwiek zakładem ubezpieczeń.

Powstaje zasadnicze pytanie: jakim terminie osoba mająca dotychczasowy status agenta i uprawniona do wpisu do rejestru agentów, w dniu wejścia w życie ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym, powinna zawrzeć umowę agencyjną z zakładem ubezpieczeń, aby utrzymać dotychczasowy status agenta, zgodny z treścią art. 7 ustawy?

Na powyższe pytanie brak jest odpowiedzi wynikającej z wykładni przepisów ustawy. W takim przypadku należy stwierdzić, iż osoba fizyczna mająca zamiar posiadania statusu agenta i, co za tym idzie, uprawnienie do wykonywania działalności agencyjnej powinna zawrzeć umowę agencyjną z zakładem ubezpieczeń z datą nie późniejszą niż dzień wejścia w życie ustawy, czyli 1 stycznia 2004 r.

W przypadku niezawarcia umowy agencyjnej przez agenta – osobę fizyczną, mającego ten status, na dzień wejścia w życie ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym, osoba ta, wykonując działalność agencyjną, nie będzie wykonywała działalności mieszczącej się w pojęciu usług pośrednictwa ubezpieczeniowego, określonej w art. 2 ust. 2 ustawy, gdyż nie będzie agentem.

Taka działalność, nie będąc działalnością pośrednictwa ubezpieczeniowego, będzie powodowała zmianę opodatkowania tej działalności w zakresie podatku od towarów i usług VAT, powodując, iż działalność ta nie będzie zwolniona z opodatkowania tym podatkiem, a należny podatek z tytułu wykonywania tej działalności będzie naliczany według stawki 22%. Utrata statusu agenta ubezpieczeniowego powoduje jednocześnie, że umowy (inne niż agencyjna) zawarte z dotychczasowym agentem tracą swoją ważność, albowiem nie można w dalszym ciągu na podstawie tych umów wykonywać działalności agencyjnej.

Treść art. 7 ustawy nie pozostawia co do tej kwestii cienia wątpliwości, gdyż zgodnie z jego treścią, działalność agencyjną można wykonywać tylko w oparciu o umowę agencyjną zawartą z zakładem ubezpieczeń, a nie żadną inną umowę.

Powstaje zasadnicze pytanie, jaki będzie stan prawny, po wejściu w życie ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym, umów dotyczących wykonywania działalności agencyjnej zawartych przed 1 stycznia 2004 r.? Jeżeli będziemy mieli do czynienia z zawartą przez dotychczasowego agenta umową agencyjną, to będzie ona nadal obowiązywała, pod warunkiem, że dotychczasowy agent zostanie wpisany do rejestru agentów. W przypadku osób innych niż osoba fizyczna wpis będzie obligatoryjny. W przypadku zaś osoby fizycznej będzie ona jednak dla potrzeb wpisu do rejestru agentów musiała spełniać jeszcze jedną przesłankę, a mianowicie będzie musiała wykonywać w dniu 1 stycznia 2004 r. czynności agencyjne. Wykonując je, uzyska wpis do rejestru agentów, co pozwoli na kontynuację wcześniej zawartej przez tę osobę umowy agencyjnej.

Jeżeli nie będzie wykonywała tych czynności, nie uzyska wpisu do rejestru agentów, a tym samym utraci zdolność prawną do bycia stroną umowy agencyjnej, albowiem umowa ta może być zawarta tylko z osobą mającą stosowne kwalifikacje w postaci posiadania statusu agenta.

W przypadku innych umów zawartych przed 1 stycznia 2004 r., a uprawniających do wykonywania działalności agencyjnej umowy te nie mogą być kontynuowana w dalszym ciągu, bo po dniu wejścia w życie ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym działalność agencyjna może być wykonywana tylko w oparciu o umowę agencyjną.

Tak więc nawet utrzymanie przez dotychczasowego agenta – osobę fizyczną statusu tego agenta, poprzez wpis do rejestru agentów, z uwagi na wykonywanie czynności agencyjnych, nie zezwala temuż agentowi na wykonywanie działalności agencyjnej w oparciu o dotychczasową umowę, inną niż umowa agencyjna.

Powstaje kolejne pytanie: co zatem dzieje się z dotychczasowymi umowami, zarówno agencyjnym, jak i innymi, zawartymi przez dotychczasowych agentów?

W przypadku umów innego rodzaju niż umowa agencyjna, będących podstawą wykonywania działalności agencyjnej, odpowiedź na powyższe pytanie jest uzależniona od rodzaju zawartej umowy i sposobu jej unormowania przez obowiązujące przepisy. Jedno jest pewne – umowa ta bez względu na jej rodzaj i sposób unormowania nie stwarza podstawy do wykonywania w oparciu o jej postanowienia działalności agencyjnej po 1 stycznia 2004 r.

W przypadku umowy agencyjnej, która nie może być kontynuowana z uwagi na utracenie przez stronę tej umowy – agenta zdolności prawnej do jej zawarcia, umowa ta powinna być wypowiedziana bez zachowania terminów wypowiedzenia przez zakład ubezpieczeń na dzień 1 stycznia 2004 r. Podstawę tego wypowiedzenia stanowi art. 764 (2) §1 Kodeksu cywilnego postanawiający, co następuje:

„Art. 764 (2) §1. Umowa agencyjna, chociażby była zawarta na czas oznaczony, może być wypowiedziana bez zachowania terminów wypowiedzenia z powodu niewykonania obowiązków przez jedną ze stron w całości lub znacznej części, a także w przypadku zaistnienia nadzwyczajnych okoliczności”.

Zmiana stanu prawnego, powodująca zmiany w zakresie zdolności prawnej jednej ze stron umowy do jej zawarcia, jest nadzwyczajną okolicznością, o jakiej mowa we wskazanym przepisie, niezależną od woli którejkolwiek ze stron umowy i jako taka okoliczność stanowi podstawę do rozwiązania zawartej umowy bez zachowania terminów jej wypowiedzenia.

Jeżeli umowa agencyjna powinna być rozwiązana bez zachowania terminów jej wypowiedzenia (lub jakakolwiek inna) na dzień wejścia w życie ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym, powstaje zagadnienie, jaki jest stan prawny w odniesieniu do prowizji należnych agentowi (stronie tej umowy) po dacie jej rozwiązania.

Tak jak w poprzednim przypadku w odniesieniu do umowy innej niż umowa agencyjna kwestia przyszłej prowizji agenta wymaga analizy postanowień konkretnej umowy.

Natomiast w odniesieniu do umowy agencyjnej zastosowanie znajdzie przede wszystkim art. 761 §1 i 2 oraz art. 761 (1) §1 i 2, a także art. 761 (2), które to przepisy określają prawo agenta do uzyskania prowizji od umów ubezpieczenia zawartych zarówno w trakcie obowiązywania umowy agencyjnej, jak też po dacie jej rozwiązania.

Osoby fizyczne – agenci, którzy jako współpracownicy innego agenta dotychczas wykonywali czynności agencyjne, w przypadku utraty statusu agenta, w związku z wejściem w życie ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym, będą mogli w dalszym ciągu wykonywać czynności agencyjne, lecz w oparciu o umowę zawartą z agentem wykonującym działalność agencyjną na podstawie przepisów dotyczących pośrednictwa ubezpieczeniowego.

Zgodnie jednak z treścią art. 12 ust. 4 ustawy, osoby te nie będą mogły zawrzeć z agentem umowy agencyjnej, lecz inną umowę, która może stanowić podstawę do wykonywania czynności agencyjnych. Może to być zarówno umowa o prace regulowana przepisami Kodeksu pracy, jak też umowa cywilnoprawna regulowana przepisami Kodeksu cywilnego. Były agent wykonujący czynności agencyjne na podstawie umowy zawartej z innym agentem musi jednak dla ważności tych czynności spełniać przesłanki wymienione w art. 9 ust. 1 ustawy.

Wymieniony wyżej przepis ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym postanawia, że:

„Czynności agencyjne mogą być wykonywane wyłącznie przez osobę fizyczną, która spełnia łącznie następujące warunki:
1. posiada pełną zdolność do czynności prawnych,
2. nie była prawomocnie skazana za umyślne przestępstwo:
a) przeciwko życiu i zdrowiu,
b) przeciwko wymiarowi sprawiedliwości,
c) przeciwko ochronie informacji,
d) przeciwko wiarygodności dokumentów,
e) przeciwko mieniu,
f) przeciwko obrotowi gospodarczemu,
g) przeciwko obrotowi pieniędzmi i papierami wartościowymi,
h) skarbowe,
3. daje rękojmie należytego wykonywania czynności agencyjnych,
4. posiada co najmniej średnie wykształcenie,
5. odbyła szkolenie prowadzone przez zakład ubezpieczeń zakończone zdanym egzaminem.

Jeżeli porównamy treść przepisu art. 9 ust. 1 ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym z art. 37e ust. 3 ustawy o działalności ubezpieczeniowej, będącym dotychczasową podstawą dokonywania czynności agencyjnych, to stwierdzimy, iż tylko przesłanka wymieniona w pkt. 3 i 4 art. 37e ust. 3 odpowiada przesłankom wymienionym w art. 9 ust. 1 ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym.

Tak więc osoby uprawnione do wykonywania czynności agencyjnych zgodnie z aktualnie obowiązującym stanem prawnym, aby zachować uprawnienie do powyższych czynności po dniu 1 stycznia 2004 r., będą zmuszone:
– przedstawić zaświadczenie o niekaralności za znacznie większą liczbę przestępstw umyślnych (przykładowo o niekaralności za przestępstwo przeciwko życiu i zdrowiu),
– dawać rękojmie należytego wykonywania czynności agencyjnych,
– posiadać co najmniej średnie wykształcenie.

Spełnianie powyższych przesłanek przez osoby, które po 1 stycznia 2004 r. będą miały zamiar wykonywać czynności agencyjne, oznacza de facto konieczność uzyskania przez te osoby ponownego zezwolenia organu nadzoru na wykonywanie czynności agencyjnych.

Należy także zwrócić uwagę, iż osoby, o jakich mowa, muszą odbyć minimalny zakres szkolenia przeprowadzonego przez zakład ubezpieczeń i zakończonego zdanym egzaminem. Powyższy wymóg prawa do wykonywania czynności agencyjnych przewiduje także ustawa o działalności ubezpieczeniowej (art. 37e ust. 3 pkt 3).

Minimalny zakres szkolenia oraz zakres obowiązujących tematów egzaminu i tryb jego składania określa zarządzenie Ministra Finansów z dnia 21 marca 2001 r. w sprawie szkolenia osób ubiegających się o uzyskanie zezwolenia Państwowego Urzędu Nadzoru Ubezpieczeń i egzaminu dla ubiegających się o zezwolenie na wykonywanie czynności agenta ubezpieczeniowego oraz zwolnienia od obowiązku wykonywania działalności agencyjnej przy pomocy osób fizycznych posiadających zezwolenie.

Ustawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym w art. 9 ust. 2 także przewiduje delegacje ustawową dla określenia przez Ministra właściwego do spraw instytucji finansowych kwestii szkoleń i egzaminu, z tym że zagadnienia te mają być uregulowane nie zarządzeniem, a rozporządzeniem właściwego ministra.

Problem jednak w tym, że przedstawiony projekt rozporządzenia Ministra Finansów dotyczący minimalnego zakresu szkolenia oraz zakresu obowiązujących tematów egzaminu i trybu jego przeprowadzania w znacznym zakresie różni się w treści od dotychczasowego aktu prawnego regulującego te zagadnienia (zwłaszcza w zakresie tematów egzaminu).

Powyższy fakt oznacza, iż osoby ubiegające się o prawo wykonywania czynności agencyjnych, a mające takie prawo dotychczas na podstawie przepisów ustawy o działalności ubezpieczeniowej, będą zmuszone do uzupełnienia wiadomości w ramach ponownego szkolenia i do zdania ponownego egzaminu w tym zakresie. Ustawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym nie zawiera bowiem przepisu postanawiającego o ważności dotychczasowo wydanych zezwoleń na wykonywanie czynności agencyjnych przez osoby fizyczne lub o zwolnieniu z ponownego szkolenia i egzaminu osób, które odbyły szkolenie i zdały egzamin w czasie obowiązywania ustawy o działalności ubezpieczeniowej. Od takiego wymogu będą zwolnione tylko osoby, które zachowają status agenta po wejściu w życie ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym.

mec. Andrzej Chróścicki

 

Marcin Warszewski dyrektorem generalnym Liberty Direct

Liberty Direct nominowała nowego dyrektora generalnego. Został nim Marcin Warszewski, dotychczasowy dyrektor ds. Techniki Ubezpieczeniowej. Będzie...


czytaj dalej

Roszady personalne u trzech ubezpieczycieli

Przez pierwsze dwie dekady lipca tego roku nie dochodziło do  istotnych ruchów kadrowych w podmiotach z branży ubezpieczeniowej. Jednak już na...


czytaj dalej

Turcja: Euler Hermes doceniony za znajomość lokalnego rynku

Odział Euler Hermes w Turcji został wybrany przez „Global Banking & Finance Review” jedną z najważniejszych niezależnych instytucji finansowych w...


czytaj dalej

Wielka Brytania: Przejrzystość zasad w trosce o klienta

Stowarzyszenie Ubezpieczycieli Brytyjskich (ABI) ogłosiło, że wystosowało pismo do brytyjskiego nadzoru nad prawidłowością prowadzenia usług...


czytaj dalej

Ceny OC wciąż spadają

Z obliczeń przeprowadzonych przez ekspertów multiagencji CUK Ubezpieczenia wynika, iż stawki w komunikacyjnych polisach OC są niższe od...


czytaj dalej

Rośnie liczba chronionych nieruchomości

W Polsce liczba chętnych do ubezpieczania nieruchomości jest dużo niższa niż w krajach Europy Zachodniej. Mimo że z roku na rok po polisę sięga...


czytaj dalej

Sprzedaż



 

Adres redakcji

ul. Bracka 3 lok. 4
00-501 Warszawa
tel. (22) 628 26 31

email redakcja@gu.com.pl

Partnerzy

OnePressRzecznik UbezpieczonycheGazety.plPIPUiFRaporty UbezpieczeniowePolisowo.pl