Kumulacja, a nie kompensacja
wtorek, 06 kwietnia 2010 17:28

Praktyką niektórych ubezpieczycieli stało się pomniejszanie odszkodowania z art. 446 § 1 k.c. o równowartość wypłacanego zasiłku pogrzebowego – pogląd kompensacyjny. Pogląd przeciwny – kumulacyjny – dopuszczający kumulację tych dwóch świadczeń, popierany przez Rzecznika Ubezpieczonych, został również podzielony przez Sąd Najwyższy. Zasiłek pogrzebowy nie podlega uwzględnieniu przy ustaleniu wysokości odszkodowania tytułem zwrotu kosztów pogrzebu – uchwałę o takiej treści podjął 15 maja 2009 r. Sąd Najwyższy (III CZP 140/08)1 w składzie pełnej Izby Cywilnej.

Zasiłek pogrzebowy to świadczenie uregulowane w art. 77 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). W razie śmierci osoby wymienionej w ustawie zasiłek przysługuje temu, kto pokrył koszty pogrzebu.

Odszkodowanie za poniesione koszty pogrzebu to świadczenie, o którym mowa w art. 446 § 1 k.c. Jeśli na skutek czynu niedozwolonego nastąpiła śmierć poszkodowanego, zobowiązany do naprawienia szkody powinien zwrócić koszty pogrzebu temu, kto je poniósł.

Przed przystąpieniem do rozważań o charakterze omawianego zbiegu uprawnień należy stwierdzić, że w obowiązującym stanie prawnym brak przepisu określającego wzajemne relacje art. 77 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i art. 446 § 1 k.c. Nie ma też przepisów, które regulowałyby ogólnie zbieg uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego z roszczeniem odszkodowawczym przysługującym na podstawie przepisów prawa cywilnego. Ponadto należy zauważyć, że dawne, jak też obecne przepisy dotyczące zasiłku pogrzebowego są zbieżne konstrukcyjnie, a uregulowany nimi zasiłek pogrzebowy ma podobny charakter. Rozważania zawarte w orzeczeniach i uchwałach wydanych pod nieobowiązującym już stanem prawnym zachowują więc wysoką wartość.

Niejednolita linia orzecznictwa


W judykaturze pogląd kompensacyjny znalazł najlepszy wyraz w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 października 1973 r. (II CR 549/73)2. Sąd stwierdził, że nie można domagać się zwrotu kosztów pogrzebu, w takim zakresie, w jakim koszty te zostały pokryte zasiłkiem, bowiem do wysokości otrzymanego zasiłku szkoda w postaci kosztów pogrzebu została naprawiona. Podobnie Sąd Najwyższy wypowiedział się w wyroku z dnia 25 sierpnia 1975 r. (II CR 419/75)3 oraz w uchwale z dnia 9 grudnia 1978 r. (III CZP 55/78)4. Z najnowszego rzecznictwa sądów powszechnych warty uwagi jest wyrok Sądu Rejonowego dla Łodzi Śródmieścia z dnia 10 stycznia 2007 r. (sygn. akt I C 636/06), podtrzymany następnie w wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 9 maja 2007 r. (sygn. akt II Ca 370/07). Stanowisko wyżej wskazanych sądów sprowadza się do przyjęcia argumentu, że przy dochodzeniu roszczenia odszkodowawczego na podstawie art. 446 § 1 k.c. wypłacany zasiłek ma charakter kompensacyjny, co pozwala zaliczyć go do instrumentów kompensacyjnych funkcjonujących w systemie prawa publicznego. Może to doprowadzić do stwierdzenia tożsamości celu prawnego obu świadczeń i zastosowania konstrukcji compensatio lucri cum damno, gdyż to samo zdarzenie jest jednocześnie przyczyną szkody i źródłem korzyści, a oba świadczenia zmierzają do pokrycia poniesionych kosztów pogrzebu, zaś różni je tylko forma prawna oraz sposób i szybkość wypłaty.

Zasadą jest, że odszkodowanie nie powinno być źródłem nieusprawiedliwionego wzbogacenia osoby poszkodowanej, wobec czego nie powinno przekraczać wysokości poniesionej szkody. Skoro szkodą jest różnica między obecnym stanem majątkowym poszkodowanego a stanem, który by istniał, gdyby nie wyrządzono mu szkody, to ustalając uszczerbek podlegający naprawieniu, należy mieć także na względzie korzyści wynikające z tego zdarzenia dla poszkodowanego, które powinny zostać zaliczone na poczet należnego odszkodowania. Mamy więc do czynienia z miarkowaniem odszkodowania poprzez zastosowanie zasady compensatio lucri cum damno.

Jednocześnie w judykaturze pojawił się pogląd przeciwny – kumulacyjny. Za dopuszczalnością kumulacji tych dwóch świadczeń opowiedział się Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 marca 1981 r. (sygn. akt III CZP 6/81)5 oraz w wyroku z 29 kwietnia 1981 r. (sygn. akt IV CR 120/81)6. Sąd Najwyższy, analizując przepisy o zasiłku pogrzebowym, nie dostrzegł jego odszkodowawczego charakteru i tym samym wykluczył możliwość jego potrącenia z odszkodowania za koszty pogrzebu.

Przesłanki podjęcia nowej uchwały

Ponieważ konstrukcji compensatio lucri cum damno nie regulują żadne przepisy, a może być ona niekorzystna dla poszkodowanego, jeżeli na poczet należnego mu odszkodowania naliczane będą wszelkiego rodzaju korzyści majątkowe bez względu na ich tytuł prawny, w literaturze postuluje się wytyczenie ścisłych granic jej stosowania podkreślając, że nie powinno się traktować sprawcy szkody łagodniej tylko dlatego, że poszkodowany uzyskał pewne korzyści majątkowe w związku ze zdarzeniem wyrządzającym szkodę.

Sąd Najwyższy analizując poglądy wyrażone w literaturze i dotychczasowym orzecznictwie wyznaczył kryteria stosowania konstrukcji compensatio lucri cum damno do omawianego zbiegu świadczeń. Uznano, że zaliczenie korzyści na poczet odszkodowania jest dopuszczalne, gdy łącznie są spełnione następujące przesłanki:

1) źródłem korzyści (w postaci zasiłku) i szkody jest to samo zdarzenie i istnieje między nimi normalny związek przyczynowy;
2) tożsamość celu i funkcji zasiłku i odszkodowania;
3) finansowanie składek na ubezpieczenie społeczne nie przez ubezpieczonego;
4) istnienie roszczenia regresowego przysługującego osobie trzeciej spełniającej świadczenie (ZUS-owi), wobec zobowiązanego do naprawienia szkody.

Ad. 1. Źródłem szkody i korzyści jest to samo zdarzenie: śmierć określonej osoby powoduje szkodę w postaci poniesionych kosztów pogrzebu. Zachodzi więc tożsamość zdarzenia będącego przyczyną szkody i źródłem korzyści oraz normalny związek przyczynowy między nimi.

Ad. 2. Dla określenia charakteru i celu zasiłku pogrzebowego decydujące znaczenie mają regulacje odnoszące się do członków rodziny zmarłego. To ich ma objąć efekt solidarności społecznej leżący u podstaw przepisów o ubezpieczeniu społecznym oraz ochrona przed ryzykiem socjalnym śmierci osoby najbliższej. Świadczą o tym uregulowania ustawy o emeryturach i rentach z FUS, które dają członkom rodziny zmarłego prawo do zasiłku w pełnej jego wysokości nawet wtedy, gdy pogrzeb organizowany był na koszt Skarbu Państwa, organizacji społecznej lub politycznej, a członkowie rodziny ponieśli tylko część kosztów. W żadnym wypadku nie muszą oni też dokumentować ani faktu poniesionych kosztów pogrzebu, ani ich wysokości. Natomiast w razie poniesienia kosztów przez osoby trzecie, np. pracodawcę, dom pomocy społecznej czy gminę, zasiłek pogrzebowy przysługuje tylko w wysokości udokumentowanych kosztów pogrzebu, nie wyższej jednak niż kwota zryczałtowana. A zatem jeżeli nawet w niektórych sytuacjach i w stosunku do niektórych uprawnionych zasiłek pełni funkcje odszkodowawcze, to niewątpliwie nie są to funkcje główne ani przesądzające o jego charakterze. Co do zasady spełnia on funkcje socjalne, a jego celem nie jest ani wynagrodzenie szkody w postaci kosztów pogrzebu, ani zwolnienie sprawcy z obowiązku naprawienia szkody, lecz doraźna pomoc finansowa pozwalająca na pokrycie wydatków związanych ze śmiercią członka rodziny. Nie zachodzi więc tożsamość celu ani funkcji zasiłku pogrzebowego i odszkodowania z tytułu poniesionych kosztów pogrzebu, stanowiąca niezbędny warunek zastosowania compensatio lucri cum damno.

Ad. 3. Zasiłek pogrzebowy przysługuje z tytułu śmierci osoby objętej ubezpieczeniem społecznym, która płaciła składki na to ubezpieczenie, a więc w pewnym zakresie przyczyniała się do powstania funduszu socjalnego, z którego wypłacany jest zasiłek. Nie ma podstaw, by w wyniku kompensacji podmiot zobowiązany do naprawienia szkody na podstawie przepisów prawa cywilnego czerpał korzyści z faktu wypłacenia najbliższej rodzinie poszkodowanego zasiłku pogrzebowego pełniącego dla niej w przeważającym zakresie funkcję pomocy socjalnej i pochodzącego ze środków Skarbu Państwa oraz składek poszkodowanego.

Ad. 4. Istnienie regresu wobec dłużnika przesądza o konieczności kompensacji, bowiem dłużnik nie może być zobowiązany do dwukrotnego świadczenia z tytułu tej samej szkody. De lege lata nie istnieje jednak żaden przepis przewidujący roszczenie regresowe ZUS wobec sprawcy, którego czyn spowodował śmierć poszkodowanego i wypłacenie zasiłku pogrzebowego.

Podsumowanie

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy uznał, że brak jest uzasadnienia do zastosowania kompensacji odszkodowania z art. 446 § 1 k.c. i zasiłku pogrzebowego. Nie bez naznaczenia jest też systemowo odmienna podstawa prawna zasiłku i odszkodowania oraz zasada niezaliczania w systemie prawa cywilnego świadczeń wypłacanych w ramach odrębnych reżimów prawnych. Bardzo ważne jest to, że obowiązek wypłaty zasiłku pogrzebowego ma charakter bezwzględny, niezależny od pokrycia kosztów pogrzebu w inny sposób, np. w wyniku uzyskania przez uprawnionego odszkodowania z art. 446 § 1 k.c. Podmiot ponoszący koszty pogrzebu ma zatem możliwość prawną uzyskania zasiłku pogrzebowego z ubezpieczenia społecznego i jego uprawnienia w tym względzie nie mogą modyfikować (umniejszać) reguły prawa cywilnego, w tym konstrukcja compensatio lucri cum damno.

Nadto należy zwrócić uwagę, że Sąd Najwyższy w wyroku z 31 sierpnia 1981 r. (sygn. akt IV CR 298/81)7 stwierdził jednoznacznie, że wypłacenie świadczenia z tytułu ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków nie zwalnia zobowiązanego do naprawienia szkody od obowiązku pokrycia kosztów pogrzebu ubezpieczonego. Zakaz ten wynika, podobnie jak w przypadku zasiłku pogrzebowego, z odrębności podstaw prawnych oraz celów ubezpieczeń osobowych. Cele te polegają na realizacji umownego świadczenia na skutek zajścia określonego wypadku. Świadczenie z tytułu ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków, podobnie jak zasiłek pogrzebowy, nie mają charakteru świadczeń odszkodowawczych. Ich celem nie jest wyrównanie szkody w pojęciu prawa cywilnego, lecz udzielenie uprawnionemu zabezpieczenia – pomocy materialnej poprzez wypłatę świadczenia, którego wysokość nie zależy od rozmiaru wyrządzonej szkody, lecz przyjętej w umowie ubezpieczenia sumy ubezpieczenia. Analogicznie roszczenia o zasiłek pogrzebowy nie mając odszkodowawczego charakteru, powinny być realizowane niezależnie i obok innych wypłaconych świadczeń z umów ubezpieczenia zarówno obowiązkowego posiadaczy pojazdów mechanicznych, jak i dobrowolnych ubezpieczeń osobowych. Z uwagi na osobowy charakter szkody dopuszczalna jest tutaj, na co wskazuje doktryna, kumulacja świadczeń, w której uprawniony otrzyma świadczenia z kilku źródeł, na podstawie kilku odrębnych tytułów prawnych.

Omawiana uchwała Sądu Najwyższego podjęta w składzie pełnej Izby Cywilnej ma moc zasady prawnej. Oznacza to, że wiąże ona tylko inne składy Sądu Najwyższego, a sądy niższych instancji wiąże jedynie „siłą autorytetu”. Formalnie sądy te mogą więc w rozpatrywanych przez siebie sprawach przyjąć inną interpretację przepisów. Ryzykują wówczas, że ich wyrok będzie w toku dalszego postępowania uchylony, a to przeważnie powstrzymuje je od przyjmowania odmiennej interpretacji.

Mariusz Kamiński
specjalista ds. szkód osobowych
COMPETIA CENTRUM ODSZKODOWAŃ Sp. z o.o.


1 OSNC 2009/10/132.
2 Lex 7325.
3 OSNC 1976/7–8/169.
4 OSNCP 1979/4/62.
5 OSNC 1981/10/183.
6 Lex nr 8319.
7 OSNC 1982/2–3/40.
 

Generali TU: Maciej Fedyna zatwierdzony jako członek zarządu

18 listopada Komisja Nadzoru Finansowego jednogłośnie wyraziła zgodę na powołanie  Macieja Fedyny na stanowisko członka zarządu Generali...


czytaj dalej

Aviva TUO: Licencja KNF dla Grażyny Sudzińskiej-Amroziewicz

Podczas odbywającego się 18 listopada 241. posiedzenia Komisja Nadzoru Finansowego zatwierdziła powołanie Grażyny Sudzińskiej-Amroziewicz na...


czytaj dalej

Wielka Brytania: Solera przejęła CAP Automotive

Solera Holdings, Inc (właściciel Audatex i AUTOonline ) ogłosiła w dniu 20 listopada 2014 roku nabycie 100% udziałów w firmie CAP Automotive....


czytaj dalej

TSUE: Kolizja ze schodami wliczona w ryzyko przewoźnika

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej orzekł w sprawie C-394/14, iż uderzenie w samolot schodów, po których wchodzą i schodzą pasażerowie,...


czytaj dalej

Obniżka rezultatów VIG Polska

Trzy kwartały tego roku były niełatwym okresem dla Vienna Insurance Group w Polsce. Udziałem VIG stał się bowiem niemal sześcioprocentowy spadek...


czytaj dalej

Liberty Ubezpieczenia: Strategia procentuje

Przyjęta przez Liberty Ubezpieczenia strategia, która zakłada dywersyfikację oferty oraz rozwój kanałów dystrybucji, przynosi coraz lepsze efekty....


czytaj dalej

Sprzedaż



 

Adres redakcji

ul. Bracka 3 lok. 4
00-501 Warszawa
tel. (22) 628 26 31

email redakcja@gu.com.pl

Partnerzy

OnePressRzecznik UbezpieczonycheGazety.plPIPUiFRaporty UbezpieczeniowePolisowo.pl